یکی از عوامل بسیار مهم در فرایند آموزش که با ارزشیابی نیز گره خورده، بازخورد است. بازخورد زمانی مفهوم پیدا میکند که ارزشیابی ما از نوع توصیفی باشد نه نمرهای. تفاوت اصلی ارزشیابی توصیفی با ارزشیابی سنتی در بازخوردی است که معلم به دانشآموزان میدهد. در روش سنتی بازخورد در قالب نمره و رتبه و در روش توصیفی برمبنای توصیف وضعیت است، به شرط آنکه معیارهای یک بازخورد خوب در آن لحاظ شده باشد. بنابراین، آنچه موفقیت معلم را در اجرای یک روش ارزشیابی توصیفی تضمین میکند، ماهیت بازخوردی است که وی به دانشآموز میدهد. اگر اطلاعاتی که این بازخورد به دانشآموز میدهد بتواند او را در برداشتن گام بعدی در فرایند آموزشی هدایت کند، سازنده و مؤثر است و رغبت یادگیری را در وی افزایش میدهد. وقتی که بازخوردها در قالب جملاتی مثل «حواست رو جمع کن»، «بیشتر دقت کن»، «بد نیست» و موارد مشابه باشد، فقط این پیام به دانشآموز منتقل میشود که «نتوانستی آنطور که معلم میخواهد عمل کنی.» بدیهی است که این شیوه بازخورد نمیتواند سازنده و مطلوب باشد. بازخورد باید بتواند شکاف بین وضع موجود عملکرد دانشآموز با وضعیت آرمانی را پر کند. در حقیقت بازخورد سازنده به دانشآموز کمک میکند تا فاصله یادگیری خود را تا وضعیت آرمانی کاهش دهد. نکته قابل توجه در موضوع بازخورد، چگونگی استفاده و بهرهمندی از آن است. نتایج تحقیقات نشان میدهند، بازخورد همانطور که میتواند اثر مثبت و سازنده داشته باشد، میتواند اثر خنثی و حتی منفی نیز داشته باشد.
میتوان اذعان داشت که مهمترین وجه ارزشیابی تکوینی، بازخوردی است که به معلم و دانشآموز میدهد. بنابراین، براساس اطلاعاتی که بازخورد در اختیار معلم و دانشآموزان قرار میدهد، معلمان میتوانند در فرایندهای آموزشی و دانشآموزان در عملکرد تکالیف و تمرینات خود، گامهای مؤثر بردارند.
مهم این است که معلم بتواند بازخوردهای قابل درک و قابل اجرا برای دانشآموزان ارائه کند. بازخورد مؤثر دو وجه مثبت دارد: یکی وجه شناختی که در آن دانشآموزان از ضعفهای خود نسبت به اهداف آموزشی آگاهی مییابند و وجه انگیزشی که عامل رغبت، انگیزه و اعتمادبهنفس در دانشآموزان است. میزان تأثیر بازخورد به سطح آن بستگی دارد. مؤثرترین بازخوردها وقتی است که مربوط به کیفیت کار یا مربوط به روش انجامدادن آن باشد.
متخصصان چهار عامل را در انتخاب روش بازخورد مؤثر میدانند:
1. زمان: منظور از زمان بازخورد این است که بازخورد چه هنگام، چند بار و چگونه باشد. بازخوردهای مربوط به فرایند تفکر دانشآموزان (مانند تفکر در روش تدریس اکتشافی) باید با تأخیر انجام شوند. این تأخیر به معلم فرصت میدهد تا با دانشآموز تعامل کند و دریابد که او چگونه میاندیشد. اگر معلم پرسشی را از دانشآموزان بپرسد و بر اولین پاسخ یک دانشآموز مهر تأیید بزند، کلاس را به گورستان یادگیری تبدیل کرده است، چون فرصت فکرکردن و اندیشیدن را از فراگیرندگان دیگر گرفته است. از طرف دیگر در برخی از موقعیتها ارائه بازخورد فوری ضروری است. برای مثال، زمانی که ایمنی و امنیت دانشآموزان به خطر میافتد (مثل آویزانشدن از تیرک دروازه)، ارائه بازخورد فوری میتواند او را از آسیبهای احتمالی دور نگه دارد. یک اصل کلی برای زمان بازخورد وجود دارد: «زمان مناسب برای بازخورد، وقتی است که ذهن و جسم دانشآموز هنوز درگیر هدف تکلیف یا عملکرد موردنظر است.»
2. مقدار: چند مورد بازخورد داشته باشیم و در هر مورد چه مقدار بازخورد دهیم؟ اولویتبندی کنید. در ابتدا مهمترین نکته را طرح کنید. نکاتی را که بهطور مستقیم به هدفهای اصلی مربوطاند، ذکر کنید. همواره به سطح یادگیری مخاطب توجه کنید. برای مثال، گاهی فراگیرنده در گامهای ابتدایی سفر یادگیری و گاهی نزدیک به مقصد یادگیری است. به ازای هر حرکت، نباید بازخورد داد. تعداد بازخوردها به امکانات شما و عملیبودن ارائه آنها بستگی دارد، اما بازخورددادن به تکالیف مهم و کلیدی، ضروری است. بهصورت کلی، مقدار بازخورد نباید خیلی کم یا خیلی زیاد، بلکه باید در حد کفایت باشد، یعنی فرد بتواند با دریافت بازخورد، گام بعدی در فرایند یادگیری خود را تعیین کند. پس، گام بعدی را دانشآموز برمیدارد نه معلم. مهمترین اصل در بازخورد این است که: «نه کم، نه زیاد، در حد لازم.»
3. طریقه: بازخورد باید هم بر اهداف اصلی و هم بر قوتها و ضعفها تأکید داشته باشد. بهترین بازخوردها در تعامل با دانشآموز حاصل میشود. بازخورد میتواند شفاهی، کتبی و نمایشی باشد. برای انتقال پیام، بهترین زمان و فضا را انتخاب کنید. آیا دادن یک پیشنهاد به دانشآموز کافی است یا بهتر است گفتوگو فردی و مفصل باشد؟ در صورت امکان، بازخورد تعاملی (گفتوگو با دانشآموز) بهترین نوع است. درباره شیوه انجام یک کار، ممکن است بازخورد بهصورت نمایشی و ارائه عملی کار باشد. معمولاً وقتی بازخورد با مثال یا بهطور عملی ارائه میشود، دانشآموزان آن را بهتر میفهمند. اگر حجم بازخورد زیاد است آن را شفاهی ارائه کنید، نه کتبی. ارائه بازخورد در خصوص فعالیتهای عملی (تمرینات و مهارتهای ورزشی) بهصورت نمایشی مؤثرتر است. اگر تعداد زیادی از دانشآموزان در انجام یک تکلیف ابهام داشتند از بازخورد گروهی استفاده کنید. طوری بازخورد دهید که دانشآموز احساس کند، دلایل شما را میبیند و میفهمد که هدف یادگیری چیست و تا چه اندازه به آن نزدیک شده است. برای دادن بازخورد سه معیار مقایسه وجود دارد: خود (عملکرد دانشآموز نسبت به قبل)، دیگران (هنجارها) و استانداردها (معیارها). در کلاس تربیتبدنی استفاده از معیار هنجار (مقایسه با دیگران) را به حداقل برسانید و در مقابل بکوشید عملکرد دانشآموز را نسبت به وضعیتهای قبلی و استانداردها مقایسه کنید. منظور از استانداردها همان معیارهای انجام صحیح تکلیف یا حرکت است. برای مثال، معیارهای صحیح مهارت پنجه در والیبال میتوانند شامل نحوه قرارگیری دستها بالاتر از پیشانی، نحوه قرارگیری پاها برای حفظ تعادل و واکنش سریع و نحوه انتقال وزن برای ارسال پاس با پنجهها باشند. به آهنگ صدای خود، هنگام بازخورد توجه کنید. لحن شما در بازخورد باید مثبت، حمایتگر و مشوق باشد.
4. مخاطب: بازخورد میتواند بهصورت انفرادی یا گروهی باشد. وقتی به دانشآموزی بهصورت انفرادی بازخورد میدهید، او احساس میکند معلم واقعاً دوست دارد من یاد بگیرم. بازخورد گروهی یا کلاسی خاص زمانی است که همه یا بیشتر دانشآموزان درباره یک مفهوم در تکالیفشان مشکل دارند. در این شرایط، معلم باید از این فرصت برای آموزش مجدد یا رفع بدفهمیهای آن مفهوم استفاده کند. ویژگیهای فردی دانشآموزان در ارائه بازخورد از اهمیت زیادی برخوردارند. بازخورد باید برای عملکرد فرد باشد نه شخصیت و ویژگیهای شخصی او. بهکارگیری اصطلاحاتی مانند «تو هیچی نمیشی»، « چقدر بد انجام میدهی» و... به جز کاهش اعتمادبهنفس دانشآموز، دستاورد دیگری ندارد. بدیهی است بازخورد به فرایند انجام، مؤثرتر از بازخورد به نتیجه کار است. برای مثال بازخورد «خیلی خوب دستانت را در ادامه مسیر حرکت دادی» سازندهتر از بازخورد « عجب گلی زدی» است. معلم باید بازخوردهایی بدهد که انجام آنها هم در توان دانشآموز و هم دستیافتنی است. دانشآموزان نیازها و ویژگیهای جسمی، عاطفی و اجتماعی متفاوتی دارند. نوع تعامل شما با دانشآموزِ دارای اختلال یادگیری با دانشآموز بیشفعال یا دانشآموز مضطرب باید متفاوت باشد. هر یک با توجه به شرایط، بازخورد متفاوتی را میطلبند. برای مثال، اولین گام در ارائه بازخورد به دانشآموزان دلسرد و بیانگیزه، این است که به آنان کمک کنید بر این احساس منفی درباره خود غلبه کنند و پس از آن هم فقط در حدی بازخورد دهید که دانشآموز قدرت درک و توان استفاده از آن را داشته باشد.
در مجموع میتوان اذعان داشت که بازخورد میتواند در پیوستاری از نتایج منفی تا مثبت نقشآفرینی کند. بازخوردی که بهموقع نباشد، شیوه استفاده از آن صحیح نباشد و ویژگیهای مخاطبان در آن لحاظ نشده باشند، بازخوردی غیرمؤثر است که نهتنها نتیجهبخش نیست، بلکه نتیجه عکس خواهد داشت و ممکن است انگیزه و اعتمادبهنفس دانشآموزان را کاهش دهد. در مقابل، بازخوردی که در زمان مناسب، با مقدار کافی، به شیوه صحیح و متناسب با شرایط فراگیرنده ارائه شود، میتواند بازدهی یادگیری را چندین برابر کند.